Kanser tedavisinde malnütrisyon (yetersiz beslenme): belirtiler, nedenler, tanı ve güvenli beslenme yönetimi; günlük ipuçları ve yararlı kaynaklar.
Kanser Tedavisinde Malnütrisyon
Kanser ve tedavileri, vücudunuzun yiyecekleri kullanma biçimini değiştirebilir. Malnütrisyon, vücudun ihtiyaçlarını karşılayacak doğru besinleri yeterince alamaması demektir. Bu durum sizde varsa ekip üyeleriniz “malnütrisyon” tanımı kullanabilir.
Bu yazıda “malnütrisyon” kelimesi, yetersiz beslenme anlamında kullanılır. Aşırı beslenme de (gereğinden fazla besin almak) bir malnütrisyon türüdür; ancak burada odak noktası bu değildir.
Malnütrisyon nedir?
Yiyecekler, vücudun iyi çalışması için gereken besinlerden oluşur. Doğru karışımı ve yeterli miktarı almak önemlidir.
- Makrobesinler: protein, yağ ve karbonhidratlar. Enerji sağlar; vücudu yapar ve onarır.
- Mikrobesinler: vitaminler ve mineraller. Bağışıklık, sinir sistemi ve kemikler gibi pek çok işlevi destekler.
Vücut ağırlığınız fazla olsa bile malnütrisyon yaşayabilirsiniz. Örneğin yeterli protein ya da temel vitamin-mineralleri alamazsanız, vücudunuz yine eksikte kalır.
Kanser tedavisi sırasında neden önemlidir?
- Günlük işlerde güç ve kas kütlesini korumanıza yardımcı olur.
- İyileşmeyi, bağışıklığı ve tedaviler arası toparlanmayı destekler.
- Tedavilere dayanmayı kolaylaştırabilir ve bazı yan etkileri azaltabilir.
- Ruh hali, enerji ve yaşam kalitesini destekler.
Tedavi sürecinde beslenme ihtiyaçları değişebilir. Onkoloji ekibiniz ve bir diyetisyen, planınızı buna göre ayarlamanıza yardımcı olabilir.
Malnütrisyonun yaygın belirtileri
- İstemeden kilo kaybı veya düşük vücut ağırlığı
- Kas veya yağ dokusunda azalma
- İştahsızlık veya çabuk doygunluk
- Belirgin yorgunluk veya halsizlik
- Saçlarda kuruma/incelme; ciltte kuruluk, pullanma veya geç iyileşme
- Düşük ruh hali, irritabilite veya odaklanma güçlüğü
- Bacak, ayak ya da ellerde şişme (sıvı birikimi)
Bu belirtilerin pek çok nedeni olabilir. Bakım ekibiniz, altta yatan durumu anlamanıza yardımcı olur.
Kanser bakımında malnütrisyona neler neden olabilir?
- Besleyici gıdaya sınırlı erişim: Maliyet, ulaşım veya marketlere uzaklık taze gıdaya ulaşmayı zorlaştırabilir.
- Ne yiyeceğini bilememe: Beslenme karmaşıktır; ihtiyaçlar tedavi boyunca değişebilir.
- İştahsızlık: Kanser, tedaviler, ağrı, bulantı, depresyon veya alkol/madde kullanımı neden olabilir.
- Yeme, çiğneme veya yutma sorunları: Ağız yaraları, ağız kuruluğu, tat/koku değişiklikleri, bulantı, kusma veya yutma güçlüğü alımı azaltabilir.
- Kaşeksi: Bazı kanserler ve uzun süreli hastalıklarda görülebilir. Vücut daha çok enerji harcar ve kası yıkar; daha çok yemeye çalışsanız bile.
- Malabsorpsiyon: İnce bağırsağın besinleri iyi ememesi; besinler kullanılmadan geçebilir.
- Yeme bozuklukları: Anoreksiya nervoza gibi durumlar yeme davranışını ve alımı etkiler.
- Ciddi hastalık, ameliyat veya yaralanma: Özellikle hastanede, toparlanma sürecinde yeterince yemek zor olabilir.
Malnütrisyon nasıl tanı konur?
Doktorunuz, diyetisyeniniz veya hemşireniz sağlık öykünüzü, yeme düzeninizi ve belirtilerinizi sorar; muayene yapar. Ayrıca şunları da yapabilirler:
- Kilonuzu ve zamana bağlı değişimini takip etmek
- Vücut yağı veya kası ve kimi zaman tutma (grip) gücünü ölçmek
- Gıda alımınızı ve yemeyi etkileyen belirtileri gözden geçirmek
- Vitamin-mineral eksikleri ve diğer sorunlar için laboratuvar testleri istemek
Bakımın erken döneminde riskte olan kişileri saptamak için basit tarama araçları kullanılabilir.
Malnütrisyon nasıl yönetilir?
Plan, nedene ve şiddete göre değişir. Ekip, altta yatan sorunu ele alırken beslenmenizi de destekler.
- Diyetisyenle çalışın: Diyetisyen, beslenme planınızı tedaviniz, belirtileriniz, kültürünüz ve bütçenizle uyumlu hale getirir.
- Ağızdan beslenme destekleri: İçime hazır karışımlar, tozlar veya barlar kalori ve protein ekleyebilir. Market ve eczanelerde bulunur. Nasıl seçeceğiniz ve kullanacağınız konusunda ekibinize danışın.
- Beslenme desteği: Ağızdan yeterli alamıyorsanız mide veya ince bağırsağa tüple beslenme ya da damardan (IV) beslenme gerekebilir. Bunun uygun zamanına bakım ekibiniz karar verir.
- İlaçlar: Bulantı, ağrı ve diğer belirtiler için ilaçlar düzenlenebilir. Bazı durumlarda iştah artırıcılar veya steroidler gündeme gelebilir; yarar ve riskleri kişiye göre değişir, hekime danışın.
- Vitamin ve mineral takviyeleri: Belirli eksikleri tamamlamaya yardımcı olabilir. Bazı takviyeler tedavilerle etkileşebilir; yeni bir takviyeye başlamadan önce hekime danışın.
Günlük ipuçları
Bu genel fikirler tedavi sırasında yemeyi kolaylaştırabilir. Kişisel uyarlama için mutlaka ekibinizle konuşun.
- Her 2–3 saatte bir küçük, sık öğün ve atıştırmalık deneyin.
- Her öğün/atıştırmaya protein ekleyin (yumurta, süt ürünleri, kuru baklagiller, tofu, balık, tavuk, fındık ezmeleri).
- Kolay tüketilen yiyecekleri elinizde bulundurun (yoğurt, smoothie, çorba, yulaf, lor/köy peyniri, yumuşak meyveler).
- Kilo kaybı varsa, fındık ezmesi, avokado, zeytinyağı, tam yağlı yoğurt veya tariflere eklenmiş süt tozu gibi besin yoğun seçenekleri kullanın.
- Ağız/boğaz hassassa yumuşak ve sulu gıdaları seçin; çok sıcak, acı veya asitli yiyeceklerden kaçının.
- Tatlar farklı geliyorsa, soğuk yiyecekleri, plastik çatal-kaşık kullanmayı veya ağzınız hassas değilse ekşi-tatlı seçenekleri deneyin.
- Sıvıları düzenli için. Zor geliyorsa yavaşça yudumlayın; et suyu/çorbalar, oral rehidrasyon solüsyonları veya buz parçaları deneyin.
- Yeme-içmeyi hatırlamak için hatırlatıcı kurun. Alışveriş ve yemek hazırlığında aile/arkadaşlardan yardım isteyin.
- Gıda güvenliğine uyun: elleri yıkayın, etleri iyice pişirin, artıkları hızla buzdolabına kaldırın.
Takip edin ve ekibinizle paylaşın
- Haftalık kilonuz ve hızlı değişimler
- Günlük ne kadar yediğiniz/içtiğiniz
- Yemeyi etkileyen belirtiler (bulantı, ağrı, kabızlık, ishal, ağız yaraları, tat değişiklikleri)
- Kullandığınız vitaminler, bitkiler veya diğer takviyeler
- Beslenmeyle ilgili hedefleriniz ve kültür/bütçe beklentileriniz
Şiddetli kusma, su/sıvı tutamama, bayılma, belirgin bilinç bulanıklığı veya dayanılmaz ağrı gibi acil belirtilerde acil yardım çağırın / 112’yi arayın.
Önemli noktalar
- Malnütrisyon, vücudun ihtiyaç duyduğu besinleri alamaması demektir.
- Her vücut ağırlığında görülebilir ve kanser bakımında yaygındır.
- Erken tarama, kişiselleştirilmiş plan ve onkoloji ekibi ile diyetisyenle düzenli takip büyük fark yaratır.
Yararlı kaynaklar
- National Cancer Institute: Nutrition in Cancer Care (Patient)
- Oncology Nutrition (Academy of Nutrition and Dietetics)
- NIH Office of Dietary Supplements
- ALTAI Oncology
Son gözden geçirme: 2025-12-04
Yasal Uyarı – Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, hekiminizin yerini almaz.